Filia Leszkowy

 

Wieś Leszkowy (Letzkau)

Wieś po raz pierwszy wzmiankowana w 1384 r. Prawdopodobnie powstała w pierwszej połowie XIV w. w czasie kolonizacji terenów Żuław przez zakon krzyżacki. Do 1454 r. stanowiła własność krzyżacką, a następnie przeszła na własność miasta Gdańska. Wieś została spalona w 1458 r. W 1552 r. odbudowana przez króla Zygmunta Augusta wcześniejszego przywileju lokacyjnego wsi. W 1627 r. wieś ponownie została splądrowana i spustoszona. W XVII w. osiedlili się tutaj mennonici.
Pierwotnie wieś miała układ ulicowo-placowy z dwiema równoległymi ulicami i kościołem w centralnej części placu. Pierwotna funkcja: wieś kmieca.
Z uwagi na zlokalizowaną w pobliżu rzekę we wsi istniała przeprawa promowa. Obecnie układ pierwotny uległ zniekształceniu (zanika droga po północnej stronie nawsia).

Kościół p.w. Św. Brata Alberta

Do czasu reformacji był to kościół katolicki (niestety nie jest znane pierwotne wezwanie). W drugiej połowie XVI w. został przejęty przez protestantów i do 1945 r. był kościołem ewangelickim.

W 1476 r. wzmiankowany był proboszcz Jan Szukow.

Kościół został zbudowany prawdopodobnie w połowie XIV w. Pierwotnie był to budynek w konstrukcji szkieletowej wypełnionej cegłą. W późniejszych latach od strony zachodniej dobudowano drewnianą wieżę. Resztki średniowiecznej ściany szkieletowej pomiędzy prezbiterium a zakrystią i konstrukcji dachowej istniały jeszcze w latach 70-tych XX w. W latach 1974-1977 prowadzono badania architektoniczno-historyczne w ruinach świątyni, które potwierdziły datowanie powstania pierwotnej konstrukcji kościoła. W XVI w. dobudowano murowaną kruchtę. W XVII w. po „potopie szwedzkim” wymurowano barokową ścianę południową. W roku 1720 oraz w roku 1801 przeprowadzono gruntowny remont wieży, na której znajdował się dzwon i zegar. W drugiej połowie XVIII w. do kruchty dobudowano rokokowy szczyt szyjowy nakryty falistym gzymsem, w którym znajduje się owalne okienko.

W drugiej połowie XIX w. rozbudowano kościół w kierunku północnym, tj. słupami podtrzymującymi emporę wydzielono nawę boczną. W tym czasie wzniesiono także nową ścianę wschodnią z neogotyckim szczytem (podobnym jak w kościele w Trutnowach), nową zakrystię oraz wybudowano nową wieżę w miejscu poprzedniej.

Po 1945 r. zniszczony podczas wojny i opuszczony kościół ewangelicki ulegał stopniowej dewastacji. W 1973 r. został przekazany Kurii Diecezjalnej w Gdańsku. W latach 1989-1992 z inicjatywy ks. Jana Szczepańskiego, ówczesnego proboszcza parafii w Cedrach Wielkich, dokonano odbudowy kościoła.

Obecne wyposażenie kościoła jest współczesne.

Na wschodniej ścianie kościoła zachowały się w dolnej części fragmenty muru barokowego, w którym na kilku cegłach wyryte imiona i nazwiska lub inicjały oraz daty (G.D. 1602, Lange 1654, Christina Langen Anno 1661, Regina 1671).

We wnętrzu kościoła w posadzce prezbiterium wmurowano zachowane cztery kamienne płyty nagrobne Marcina Lange z datą 1616, Reginy Biberstein zm. 1680, Georga Biberstein zm. 1690 oraz Andreasa Rienga z datą 1701.

Niegdyś kościół otoczony był cmentarzem.

 

Źródła:

1) Barbara Ról, Iwona Strzelecka: Katalog Zabytków Sztuki, Województwo Gdańskie, Pruszcz Gdański i okolice. Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1986.

2) Dariusz Piasek: Cedry Wielkie i okolice. 700 lat historii. Urząd Gminy Cedry Wielkie, Cedry Wielkie 2002.

3) Bogna Lipińska: Żuławy Wiślane – ochrona i kształtowanie zabytkowego krajobrazu. Stowarzyszenie Żuławy, Nowy Dwór Gdański / Gdańsk 2011.